Twee Kastelen, Één Naam — Het Mysterie van Boekenburg

Cultuur Apr 11, 2026

Hoe een adellijke familie, een naamverwarring en een verkeerde tekening de geschiedenis van Voorhout eeuwenlang verborgen hielden

In 2015 hing de Historische Kring Voorhout een lijstje op in hun tentoonstellingsruimte. Het toonde een krijttekening van een imposant kasteel, getiteld "Boekhorst [Voorhout] op de Linkerzijde te Zien 1624". De kring had het stuk op een veiling gekocht — eindelijk hadden ze een eigentijdse afbeelding van hun verdwenen kasteel.

Tot een archiefmedewerker het originele document terugvond. Het kasteel op de tekening stond niet in Voorhout. Het stond in Noordwijkerhout, vijf kilometer verderop.

Zo hardnekkig is de verwarring rond Kasteel Boekenburg — of was het Boekhorst? — dat zelfs historici op het verkeerde been werden gezet. De waarheid is verrassender: er zijn niet één, maar twee kastelen, verbonden door één adellijke familie en eeuwen van naamverwarring.

De familie met twee burchten

Het verhaal begint in de 13e eeuw met het geslacht Van den Bouckhorst, een oud-Hollandse adellijke familie die zijn oorsprong vond in het huis Van Noordwijk. Stamvader ridder Everard, heer van Noordwijk, streed in het laatste kwart van de 12e eeuw met graaf Floris III tegen de West-Friezen — het begin van een dynastie die meer dan vier eeuwen stand zou houden.

In 1272 beleende graaf Floris V ridder Boudewijn van Noordwijk met een landgoed ten noorden van Noordwijkerhout, midden in de duinen. Daar bouwde Boudewijn een kasteel: De Boekhorst. Ruim een eeuw later, in 1385, kreeg Jan van den Bouckhorst een tweede kasteel in leen — dit keer in de Boekhorstpolder in Voorhout, aan de Maandagse Watering: Kasteel Boekenburg.

Twee kastelen, dezelfde familie, vrijwel identieke namen. De verwarring was geboren.

Boekenburg: de ronde burcht die rechthoekig werd

Ruïne van Kasteel Boekenburg, Hendrik Spilman (1738)

Gezicht op de ruïne van Kasteel Boekenburg te Voorhout. Kopergravure van Hendrik Spilman (1738), naar tekening van Abraham de Haen (II). Bron: Rijksmuseum (publiek domein)

Kasteel Boekenburg was bijzonder. Het was een ronde of ovale burcht met slotgracht — een type dat in Holland relatief zeldzaam was. Onderzoeker A.I.J.M. Schellart beschreef het in 1955 als een van de weinige exemplaren van dit type in de provincie.

Maar die eerste vorm hield het niet lang vol. In 1483 werd het kasteel verwoest, vermoedelijk tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten die Holland in die tijd verscheurden. Bij de herbouw koos men voor een meer conventionele rechthoekige structuur met een dubbele gracht. Geofysisch onderzoek in 2021 — uitgevoerd met elektromagnetische inductie en geavanceerde GPS-koppeling — bevestigde deze twee bouwfasen. Op meters diepte tekenden zich beide structuren nog scherp af: eerst de ronde contouren uit de 14e eeuw, daaroverheen de rechthoekige fundering uit de late 15e eeuw.

> "Zonder bronnenonderzoek, zonder kritische blik, wordt een mythe waarheid."

Tegen de 18e eeuw resteerde alleen nog een ruïne. Een kopergravure van Hendrik Spilman uit 1738 toont wat er overbleef: een desolaat bouwsel met gaten in de muren, omringd door water. In 1750 publiceerde Isaak Tirion in zijn Het verheerlykt Nederland een dubbelgravure waarop zowel de kerk van Voorhout als "Overblyfsel van 't Slot Boekenburg" stonden afgebeeld — een visueel testament van vergane glorie.

Uiteindelijk werd de ruïne afgebroken. Op het terrein bouwde men boerderij Nieuw Boekhorst, waarbij een deel van de kasteelmuur als binnenmuur werd hergebruikt. Die boerderij is in 2019 gesloopt voor de nieuwbouwwijk Nieuw Boekhorst — 900 woningen op de plek waar ooit ridders woonden.

De Boekhorst: het pronkjuweel in de duinen

Kasteel De Boekhorst, Hendrik Spilman (1742-1784)

Gezicht op Kasteel De Boekhorst te Noordwijkerhout. Ets van Hendrik Spilman (1742-1784). Bron: Rijksmuseum (publiek domein)

Kasteel De Boekhorst bij Noordwijkerhout had een andere reputatie. Waar Boekenburg vroegtijdig verviel, groeide De Boekhorst uit tot een imposant landgoed. Het laatst bewaarde restant — een bakstenen kasteelpoort in renaissancestijl uit 1603 — werd pas in 1897 gesloopt.

Over dit kasteel verscheen in 2020 een volledig boek: Kasteel De Boekhorst. De geschiedenis van een Hollands pronkjuweel door Jan van der Elst en Maud Mommers. De documentatie is rijk, de geschiedenis uitgebreid. En daar zit hem een tweede laag van de verwarring: De Boekhorst is zo goed gedocumenteerd dat het Boekenburg vaak overschaduwde. Bronnen noemden beide kastelen soms gewoon "Boekhorst" — alsof het onderscheid niet uitmaakte.

Voor historici maakte het wel uit. Voor families die er woonden ook. Maar op papier, door de eeuwen heen, vervaagde het verschil tot één naam.

Het einde van een geslacht

In 1669 overleed Amelis van den Bouckhorst, president van de Gecommitteerde Raden en curator van de Universiteit Leiden. Hij was de laatste mannelijke telg van het geslacht. Bij zijn overlijden werd — volgens oud gebruik — het familiewapenbord stukgeslagen en met hem begraven.

Dat was het einde van de Van den Bouckhorsts. De kastelen bleven nog even staan, maar de familie die ze bouwde en onderhield was verdwenen. Zonder eigenaren vervielen de burchten. De slotgrachten groeiden dicht, de muren zakten weg, de stenen werden hergebruikt.

Maar de namen bleven — en zo ook de verwarring.

Wat er vandaag te zien is

Van Kasteel Boekenburg in Voorhout rest fysiek vrijwel niets. De slotgracht is deels nog herkenbaar in het landschap, een subtiele curve in de waterlopen. De Molentocht — voorheen de Maandagse Watering — loopt nog door het gebied. Op de locatie verrijst nu woonwijk Nieuw Boekhorst, vernoemd naar de geschiedenis die eronder ligt.

De projectontwikkelaars hebben aangegeven dat eventuele archeologische overblijfselen zichtbaar gemaakt zullen worden in de nieuwe wijk. Of dat een informatiebordje wordt, een replica van de slotgracht, of iets anders — dat moet nog blijken. Maar de intentie is er: de geschiedenis mag niet opnieuw verdwijnen.

Het Historisch Centrum van de Historische Kring Voorhout is gevestigd in het BNS-gebouw aan de straat "Boekenburg" — een toponiem dat de herinnering levend houdt. En in het voormalige gemeentehuis van Noordwijkerhout hangt de krijttekening die ooit voor verwarring zorgde, nu correct geattribueerd aan Kasteel De Boekhorst.

Het verhaal achter de verwarring

De naamverwarring is geen vergissing — het is een logisch gevolg van de manier waarop adellijke families hun bezittingen organiseerden. De Van den Bouckhorsts bezaten niet alleen Boekenburg en De Boekhorst, maar ook Rijksdorp, Hof van Wena, en heerlijkheden in Noordwijkerhout, Noordwijk, Wimmenum en Offem. Door huwelijken waren ze verwant aan Van der Duyn, Van Bakenes, Van Duvenvoirde, en via het huis Wittelsbach zelfs aan de graven van Holland.

In zo'n netwerk van bezittingen was het onderscheid tussen "Boekenburg" en "Boekhorst" geen prioriteit. Beide waren gewoon goederen van hetzelfde geslacht. Pas eeuwen later, toen historici de archieven induiken, wordt het onderscheid cruciaal.

> "Er is iets poëtisch aan de gedachte dat onder de nieuwe woningen de fundamenten liggen van een 14e-eeuwse burcht."

Maar tegen die tijd waren de kastelen al verdwenen. Foto's bestaan niet — het oudste beeldmateriaal dateert uit de 18e eeuw, toen Boekenburg al een ruïne was. Bouwtekeningen zijn niet publiek beschikbaar. De geofysische kaarten uit 2021, die de contouren onder de grond in kaart brengen, zijn niet gepubliceerd.

Wat rest is een puzzel van fragmenten: gravures, archiefstukken, tekeningen die van het verkeerde kasteel blijken te zijn. En dat maakt de geschiedenis van Boekenburg des te fascinatirender — het is een verhaal dat je moet reconstrueren uit wat ontbreekt.

Een kasteel onder de nieuwbouwwijk

Er is iets poëtisch aan de gedachte dat onder de nieuwe woningen van Nieuw Boekhorst de fundamenten liggen van een 14e-eeuwse burcht. Gezinnen die er komen wonen, zullen hun kinderen naar school brengen over straten die ooit slotgrachten waren. Misschien krijgen die straten namen als "Ridderhof" of "Kasteellaan" — een echo van wat eronder ligt.

Maar wat als die geschiedenis echt zichtbaar wordt gemaakt? Een informatiebordje is snel geplaatst. Een reconstructie van de ronde burcht in de vorm van een speelplaats zou krachtiger zijn. Of een glazen vloer in een gemeenschappelijke ruimte, waaronder je de restanten ziet liggen — zoals in sommige Europese steden waar Romeinse fundamenten onder moderne winkels zichtbaar zijn.

De intentie is er. Of het gebeurt, hangt af van wat de archeologen vinden — en hoeveel ruimte er is in een nieuwbouwwijk om het verleden een plek te geven.

De vraag die blijft

Waarom is het belangrijk om te weten dat er twee kastelen waren, niet één?

Omdat geschiedenis pas betekenis krijgt als je de details klopt. Omdat een naamverwarring de werkelijkheid kan uitwissen: het verschil tussen een 13e-eeuwse burcht in de duinen en een 14e-eeuwse ronde burcht in een polder, tussen een kasteel dat vier eeuwen standhield en een kasteel dat in 1483 werd verwoest.

En omdat het verhaal van die verwarring — de krijttekening die de Historische Kring Voorhout kocht en die van het verkeerde kasteel bleek — laat zien hoe kwetsbaar geschiedenis is. Zonder bronnenonderzoek, zonder kritische blik, wordt een mythe waarheid.

Kasteel Boekenburg en Kasteel De Boekhorst zijn twee verschillende verhalen. Nu we dat weten, kunnen we ze eindelijk allebei vertellen.

Bronnen

Primaire bronnen:

Rijksmuseum: Gezicht op de ruïne van Kasteel Boekenburg te Voorhout, 1738 — Hendrik Spilman (graveur), naar tekening van Abraham de Haen (II)
Rijksmuseum: Gezicht op kasteel Boekhorst, Noordwijkerhout — Hendrik Spilman, 1742-1784
Antiquariaat Dat Narrenschip: Voorhout kerk en slot Boekenburg — H. Spilman, ca. 1750

Historische bronnen:

S.J. Fockema Andreae e.a., Kastelen, ridderhofsteden en buitenplaatsen in Rijnland (1974), p. 70
A.I.J.M. Schellart, Ronde burchten in Nederland I (1955), p. 18
A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden (1839), deel 2, p. 519
W.M. van der Wijck, De kasteeltekeningen van Roelant Roghman (Alphen a/d Rijn, 1989), p. 243f
Frans Angevaare, Rechtsprekers & schuinsmarcheerders. De geschiedenis van het geslacht Van Noordwijk & Van de Boekhorst (Noordwijk, 2014)

Moderne onderzoeken: